MẮM NÊM, MẮM RUỐC, MẮM CÁ – BA BẢN SẮC BA VÙNG MIỀN

 MẮM NÊM, MẮM RUỐC, MẮM CÁ – BA BẢN SẮC BA VÙNG MIỀN

Có những buổi chiều, giữa bộn bề của cuộc sống thị thành, tôi bỗng thấy nhớ cái mùi mà người ta thường gọi là “đậm đà quê xưa”. Cái mùi ấy không phải hương hoa đắt tiền, không phải mùi cà phê rang xay trong những quán sang trọng… mà là mùi mắm. Vâng, mùi mắm – cái thứ tưởng chừng bình dị, dân dã, đôi lúc còn bị xem là “nặng mùi”, nhưng đối với những đứa con xa nhà như tôi, nó lại là cả một góc trời thương nhớ.

Ở quê tôi, bữa cơm ngày xưa lúc nào cũng thấp thoáng hình bóng của mắm: chén mắm ruốc pha tỏi ớt đặt giữa mâm, chén mắm nêm má tự tay làm từ mùa cá trước, hũ mắm cá mẹ cất trên chạn bếp, cả những lần mắm kho thơm ngát khiến bụng đói cồn cào từ sân trước đã nghe mùi. Mỗi món một vị, mỗi vị một vùng, mỗi vùng một câu chuyện. Vậy mà gom lại, tất cả đều dẫn lối tôi quay về với ký ức của những ngày nghèo mà ấm áp hết biết.

1. Bữa cơm quê xưa – nơi mọi câu chuyện bắt đầu

Hồi nhỏ, tôi cứ mong đến bữa cơm chiều. Không phải vì món ngon, mà vì cảm giác ấm cúng – cái cảm giác khi cả nhà quây quần bên cái bàn gỗ cũ cũ, cái mâm nhôm mà năm nào má cũng cà sạch sẽ trước Tết. Bếp thì chỉ có cái chái lá đơn sơ, nhưng lửa đỏ hồng mỗi khi má nấu là đủ để soi sáng một góc tuổi thơ của tôi.

Thường thì cơm chiều chẳng có gì sang trọng đâu: dĩa rau luộc, chén nước mắm tỏi ớt, đôi khi có chút cá chiên vàng, hay tô canh chua bắp chuối cho má ăn đỡ ngán. Nhưng cứ đến mấy hôm mắm kho, mắm xào sả ớt hay mắm ruốc xào thịt, là tôi lại ăn thêm hai chén lúc nào không hay.

Má hay cười, nói y như thật:

– “Con nít gì mà ăn mắm dữ, chắc mai mốt lớn đi đâu cũng nhớ mùi này.”

Tôi chỉ cười hì hì, vừa ăn vừa liếc chừng coi chừng chị Hai dành mất miếng ngon. Lúc ấy đâu biết rằng má nói đúng. Rời quê đã mấy năm, đi biết bao nơi, ăn biết bao món, nhưng cái mùi mắm quê – nồng nàn, dân dã, đậm vị – vẫn cứ đeo bám mãi trong trí nhớ.

Có lần tôi đùa với bạn ở thành phố:

– “Tao nhớ mắm hơn nhớ người yêu cũ.”

Tụi nó cười nghiêng ngả, tưởng tôi nói chơi. Nhưng mà thiệt, nhớ kiểu rất lạ: nhớ cái hương mằn mặn, nhớ cái cay nhẹ nơi đầu lưỡi, nhớ cả cái cảm giác hít sâu một hơi là thấy như má đang đứng sau lưng, bưng rổ rau bước vào bếp.

Nhớ quê, đôi khi chỉ bắt đầu từ một chén mắm.

2. Mắm ruốc – hương vị miền Trung thấm từng giọt nắng gió

Ai đã từng đi qua miền Trung hẳn sẽ hiểu: nắng gió nơi này không dịu dàng, mà khắc nghiệt, nồng cháy, rám rám như chính những con người lam lũ. Nhưng có lẽ cũng nhờ cái nắng đó mà mắm ruốc trở thành một biểu tượng khó quên.

Hồi còn nhỏ, mỗi khi má mua được hũ ruốc ngon, là tôi biết kiểu gì cũng có món ruốc xào xả ớt hoặc ruốc chưng thịt. Mùi thơm thì thôi rồi – chưa nấu đã nghe mùi, nấu lên rồi là hàng xóm biết ngay nhà tôi đang có món “ăn tốn cơm”.

Chị Hai lúc nào cũng chọc:

– “Trời ơi, con nít giờ lạ ghê, ăn mắm ruốc mà ghiền luôn.”

Tôi cãi:

– “Ghiền chứ sao không! Cái này ăn là lớn người đó.”

Má bật cười:

– “Lớn thì chưa biết, mà ăn riết khéo lớn cái bụng quá.”

Ruốc quê tôi mặn mà, dậy mùi, chỉ cần vắt chút tắc, thêm vài lát ớt là thành chén nước chấm ngon hơn mọi mỹ vị thành phố. Có lần đi làm xa, tôi mang theo hũ ruốc má gửi. Mở nắp ra, nhỏ bạn cùng phòng nhăn mặt:

– “Thơm mà sao… mạnh dữ ta?”

Tôi đáp tỉnh queo:

– “Thơm đó, quen rồi là mê luôn nghen.”

Và thiệt, vài tuần sau nó lại hỏi:

– “Còn ruốc không, cho tao chấm rau luộc.”

Thế mới nói, mùi mắm ruốc có sức lan tỏa kỳ lạ lắm. Một khi đã thương, thì thương đến già.

3. Mắm nêm – linh hồn bữa cơm miền biển

Nếu mắm ruốc gợi nhớ đến quê má tôi, thì mắm nêm là ký ức của những mùa hè tôi được gửi qua nhà dì ở vùng biển.

Nhà dì lúc nào cũng có một lu mắm nêm để sẵn ở góc bếp. Mỗi lần ăn, dì chỉ múc ra một chén nhỏ, vắt thêm chanh, bỏ ít ớt, chút tỏi băm, trộn đều lên cho sánh. Chao ôi, cái mùi mắm nêm nó xộc lên sống mũi, nhưng lại làm bụng tôi kêu ọc ọc.

Dì hay nói:

– “Con thử chấm miếng khổ qua sống coi, ngon bá cháy!”

Tôi ban đầu hơi sợ – nhưng thử một cái là mê ngay.

Mắm nêm chấm thịt luộc, chấm dưa leo, hay đơn giản chỉ trộn chút bún, thêm rau sống là có ngay tô bún mắm nêm ngon đến mức ăn xong phải thở dài.

Có lần tôi hỏi dì:

– “Sao mắm nêm ngon vậy dì?”

Dì cười hiền:

– “Tại biển khơi cho mình con cá tươi. Mà mắm này dì làm hồi Tết đó, để càng lâu càng đậm vị.”

Nhìn dì múc từng muỗng mắm lên bữa cơm, tôi chợt hiểu rằng mắm không chỉ là thức ăn. Nó còn là cả ký ức của những mùa biển đầy nắng, là sự tần tảo của những người đàn bà miền biển, là vị mặn mòi của quê hương hòa trong từng giọt nước mắm nêm.

4. Mắm cá – câu chuyện của những mùa nước nổi

Có ai đó nói rằng nếu chưa từng ăn mắm cá linh, cá sặc, cá lóc kho hay mắm kho sả ớt thì chưa hiểu hết hồn quê Nam Bộ. Tôi nghĩ câu đó đúng lắm.

Ngoại tôi là người Nam Bộ, và ngoại nấu mắm kho thuộc dạng “đỉnh của chóp”. Mỗi lần ngoại nấu là tôi đứng kế bên bếp, nhìn nồi mắm sôi lục bục, mùi bốc lên nghi ngút mà bụng cứ réo liên tục.

Ngoại hay nói:

– “Mắm này ngoại để dành từ mùa nước nổi đó nghen, quý lắm.”

Tôi thấy ngoại trân trọng từng muỗng mắm như trân trọng cả một mùa phù sa ngập bãi bồi.

Mắm cá kho với thịt ba chỉ, thêm chút sả, ít ớt hiểm, rồi hầm cho đến khi thịt mềm và mắm tan vào nước. Ăn một muỗng là thấy cả đồng ruộng chạy ùa về trong lòng: tiếng nước ròng rọc, tiếng ghe chở lúa, tiếng bà con gọi nhau thu hoạch cá linh đầu mùa.

Có lần người bạn từ thành phố xuống chơi, ngoại lấy hũ mắm cá ra pha bún mắm. Bạn vừa ăn vừa rưng rưng:

– “Con tưởng mắm tanh lắm, ai dè ngon quá trời… giống như vị gì quen quen mà con không gọi tên được.”

Tôi cười:

– “Đó là vị quê đó con.”

5. Mỗi vùng một vị – gom lại thành quê hương

Có người hỏi tôi: “Mắm vùng nào ngon nhất?”

Tôi chỉ lắc đầu cười:

– “Vị mắm ngon nhất là vị gắn với ký ức của mình.”

Mắm ruốc miền Trung đậm nắng.
Mắm nêm miền biển mặn mòi.
Mắm cá miền Tây ngọt hậu phù sa.

Ba vùng – ba vị – ba ký ức. Nhưng gom lại, chúng đều mang chung một điều: đó là hương vị của gia đình, của bữa cơm đầm ấm, của tình thương không bao giờ hao hụt.

Mỗi lần nhớ quê, tôi lại nhớ mùi mắm. Mùi đó như một sợi dây vô hình nối tôi với những người thân yêu. Dù có đi xa đến đâu, dù có ăn bao nhiêu món ngon vật lạ, thì chỉ cần một chén mắm quê thôi, lòng tôi đã thấy bình yên như được trở về mái nhà xưa.

6. Một buổi chiều trở về – bữa cơm khiến tôi rưng rưng

Lần gần nhất về quê, má lại làm mắm kho. Má bưng nồi mắm ra, đặt giữa bàn rồi nói:

– “Má làm mắm này hồi Tết đó, còn thơm lắm nghen. Cả năm con không về, để hôm nay má đãi.”

Tôi nhìn nồi mắm mà bỗng sống mũi cay cay. Không biết vì mùi mắm hay vì giọng má làm tôi thấy nghèn nghẹn. Chị Hai xoay qua chọc:

– “Đi xa chút là xúc động hả? Ngồi xuống ăn lẹ đi, để má chờ.”

Tôi cười, nhưng lòng lặng đi. Vì hiểu rằng những nồi mắm má nấu đâu chỉ là đồ ăn. Đó là thời gian, là công sức, là tình thương má dành cho tôi. Là món quà của ký ức, của những ngày thơ bé chạy chân đất ngoài sân, của tuổi thơ ngọt ngào không mua được bằng tiền.

Bữa cơm hôm ấy ngon lạ lùng. Ngon đến mức tôi muốn kéo dài từng miếng, từng muỗng, để giữ lại cảm giác ấy thêm chút nữa.

7. Lời kết – chỉ là chút thương, chút nhớ gửi vào hũ mắm

Viết những dòng này, tôi như nghe lại tiếng má gọi ăn cơm mỗi chiều, nghe tiếng dì cười khi pha chén mắm nêm, nghe tiếng ngoại nhắc “mắm để dành nghen con”. Những âm thanh đó tưởng như đã xa, vậy mà chỉ một mùi mắm thôi là ùa về đầy ắp.

Có người xa quê nhớ mùa lúa. Có người nhớ dòng sông. Còn tôi… tôi nhớ mắm. Mùi mắm quê – nồng nàn, đậm đà, mộc mạc – y như tấm lòng của người Việt mình vậy.

Nếu có dịp, bạn hãy thử về quê một chuyến, ngồi xuống mâm cơm có mắm ruốc, mắm nêm, mắm cá… để cảm nhận cái thứ gọi là “tình quê trong một giọt mắm”.

Biết đâu, giữa bộn bề cuộc sống, bạn sẽ tìm thấy một góc bình yên cho riêng mình.

Vài lời thân tình cuối bài

Nếu ai đang ở xa mà thèm mùi mắm quê, muốn tìm ít hương vị dân dã cho bữa cơm nhà mình, thì tôi xin gửi chút thông tin – chỉ như chia sẻ giữa người quen biết, không phải quảng cáo gì đâu nghen:

Ai thèm mắm, nhớ ghé Shopee: shopee.vn/huongtrungfood hay vô coi ở huongtrung.vn nghen.
Má tui cũng hay coi Facebook facebook.com/nuocmamhuongtrung để xem tụi nhỏ nấu món gì lạ lạ với mắm.
Còn hết mắm đột xuất thì cứ gọi liền: ☎ 0853721033 – nghe giọng thân quen mà ấm lòng liền.

Chúc bạn một ngày thật nhẹ nhàng, và mong rằng dẫu đi xa bao nhiêu, chén mắm quê vẫn luôn ở đó – giữ một góc bình yên cho bạn trở về.